17/04/2024
Poznańskie Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, znane powszechnie jako ZNTK Poznań, były przedsiębiorstwem z ogromnymi tradycjami, sięgającymi aż XIX wieku. Przez dziesięciolecia stanowiły ważny filar polskiego przemysłu kolejowego, zajmując się naprawą, modernizacją i produkcją taboru kolejowego. Niestety, mimo bogatej historii i znaczenia dla regionu, ZNTK Poznań nie przetrwały próby czasu i ostatecznie ogłosiły upadłość w 2018 roku. Ten artykuł przybliży historię tego zasłużonego zakładu, opisze jego wzloty i upadki, a także spróbuje odpowiedzieć na pytanie, co doprowadziło do jego zamknięcia.
Początki i rozkwit: Od warsztatów kolejowych do giganta przemysłowego (1870-1945)
Korzenie ZNTK Poznań sięgają roku 1870, kiedy to Towarzystwo Kolei Marchijsko-Poznańskiej uruchomiło pierwsze warsztaty kolejowe w Poznaniu. W kolejnych latach powstawały kolejne zakłady, związane z różnymi towarzystwami kolejowymi. Przełom XIX i XX wieku to czas konsolidacji i rozwoju, kiedy to na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku warsztaty zostały połączone w jeden, duży zakład. W 1895 roku, pod zarządem Dyrekcji Kolei we Wrocławiu, a później w Poznaniu, zakład zyskał nazwę Königlich-Preußische Eisenbahn-Hauptwerkstätte Posen, co w języku polskim oznaczało Królewskie Pruskie Kolejowe Warsztaty Główne Poznań. Rozbudowa i modernizacja na początku XX wieku uczyniły z zakładu nowoczesne przedsiębiorstwo, zdolne do przeprowadzania kompleksowych napraw parowozów oraz wagonów osobowych i towarowych.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1920 roku, zakłady przeszły pod zarząd Polskich Kolei Państwowych i zmieniły nazwę na PKP – Warsztaty Główne Parowozowo-Wagonowe w Poznaniu. W okresie międzywojennym ZNTK Poznań kontynuowały rozwój, stając się jednym z najważniejszych zakładów naprawczych taboru w Polsce. Powierzchnia zakładów wynosiła około 200 000 m², a wyposażenie obejmowało setki stanowisk naprawczych. W 1927 roku zakłady zyskały miano PKP – Warsztaty Główne I klasy w Poznaniu, co podkreślało ich znaczenie i prestiż.
Okres II wojny światowej to czas okupacji i pracy pod niemieckim zarządem jako Reichsbahn-Ausbesserungswerk Posen. Mimo trudnych warunków, zakłady kontynuowały działalność, a większość załogi stanowili Polacy. W 1944 roku zakłady zostały zbombardowane przez aliantów, co spowodowało znaczne zniszczenia. Wycofujący się Niemcy dokonali demontażu i wywiezienia wielu cennych maszyn i urządzeń.
Okres powojenny i przedsiębiorstwo państwowe (1945-1995)
Już 12 lutego 1945 roku, wkrótce po wyzwoleniu Poznania, zakłady wznowiły działalność naprawczą pod przedwojenną nazwą. Przez kolejne lata trwało odbudowywanie zniszczeń wojennych i modernizacja zakładu. W okresie powojennym ZNTK Poznań funkcjonowały jako przedsiębiorstwo państwowe, odgrywając kluczową rolę w naprawie i utrzymaniu taboru kolejowego w powojennej Polsce. Zmiany nazw w latach 50., od Warsztatów Mechanicznych Kolei Państwowych nr 12, poprzez Zakłady Naprawcze Parowozów i Wagonów nr 12, aż po ostateczną nazwę Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego w Poznaniu (ZNTK Poznań), odzwierciedlały profil działalności zakładu, który ewoluował od napraw parowozów do taboru spalinowego i produkcji własnych pojazdów.
Lata 60. i 70. to okres intensywnego rozwoju ZNTK Poznań, które stały się wiodącym ośrodkiem naprawczym taboru spalinowego w Polsce. W 1966 roku naprawiono ostatni parowóz, co symbolicznie zakończyło pewną epokę w historii zakładu. Rozpoczęto produkcję kół i przekładni zębatych dla taboru spalinowego oraz części zamiennych. W latach 70. i 80. zakład nosił imię II Armii Wojska Polskiego, a w szczytowym okresie zatrudniał ponad 4400 osób. Początek lat 90. to próba dywersyfikacji działalności poprzez budowę autobusów szynowych, co miało być odpowiedzią na zmieniające się potrzeby rynku.
Transformacja i upadłość (1995-2018)
W 1995 roku, w wyniku transformacji gospodarczej, przedsiębiorstwo państwowe ZNTK Poznań zostało przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa o nazwie Poznańskie Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego. Prywatyzacja miała na celu poprawę efektywności i dostosowanie zakładu do realiów gospodarki rynkowej. Niestety, produkcja autobusów szynowych, która miała być nowym motorem rozwoju, okazała się problematyczna w serwisowaniu i nie przyniosła oczekiwanych zysków. Pogarszająca się sytuacja finansowa przedsiębiorstwa doprowadziła do poważnych problemów.
W 2005 roku doszło do strajków pracowników, którzy nie otrzymywali wynagrodzeń. W tym samym roku spółka została przejęta przez lubińską spółkę Sigma, która początkowo zakupiła pakiet akcji, a następnie uzyskała pakiet większościowy. Mimo zmiany właściciela, sytuacja ZNTK Poznań nie uległa poprawie. Zaległości w wypłatach, utrata możliwości startowania w przetargach i powtarzające się strajki pracowników pogłębiały kryzys. Próbowano ratować sytuację poprzez modernizację używanych pojazdów szynowych i projektowanie nowych lokomotyw, ale te działania nie przyniosły trwałej poprawy.
Kolejne lata to dalsze pogarszanie się sytuacji finansowej, strajki i próby sprzedaży terenów zakładu. W 2017 roku komornik umorzył egzekucję z powodu niewypłacalności ZNTK Poznań. Ostatecznie, 16 października 2018 roku, sąd ogłosił upadłość Poznańskich Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, co symbolicznie zamknęło ponad 140-letnią historię tego zasłużonego przedsiębiorstwa.
Co oznacza ZNTK i ZNTK Paterek?
Warto wyjaśnić, że skrót ZNTK oznacza Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego. Była to nazwa zbiorcza dla przedsiębiorstw w Polsce, zajmujących się naprawą i produkcją taboru kolejowego. Obok ZNTK Poznań, istniały i nadal istnieją inne zakłady ZNTK w różnych miastach Polski. Przykładem jest ZNTK Paterek, o którym również wspomniano w kontekście zakupu przez firmę Public Transport Service. Zakup ZNTK Paterek w 2024 roku przez firmę PTS, planującą rozwój usług serwisowych i produkcji taboru, pokazuje, że branża napraw taboru kolejowego w Polsce nadal ma potencjał, choć w innej formie i strukturze niż w czasach świetności ZNTK Poznań.
Podsumowanie
Upadek ZNTK Poznań to smutny koniec ważnego rozdziału w historii polskiego przemysłu kolejowego. Zakład, który przez dziesięciolecia był symbolem solidności i jakości, nie zdołał przetrwać zmian gospodarczych i problemów finansowych. Historia ZNTK Poznań jest jednak cenną lekcją o wyzwaniach transformacji, konieczności adaptacji do zmieniających się warunków rynkowych i znaczeniu strategicznego zarządzania przedsiębiorstwem. Mimo upadku, dziedzictwo ZNTK Poznań w postaci wykwalifikowanej kadry, doświadczenia i tradycji w naprawach i produkcji taboru kolejowego, pozostaje ważnym elementem historii polskiej kolei.
Zainteresował Cię artykuł ZNTK Poznań: Historia upadku legendarnej fabryki? Zajrzyj też do kategorii Nieruchomości, znajdziesz tam więcej podobnych treści!